Conflicten ‘elders’ ondermijnen onze democratie

“Ik ben bang,’ schrijft Stefan Paas, ‘dat we dit steeds vaker zien in politieke partijen: de polarisatie rondom conflicten in de wereld vreet zo diep door, dat mensen met verschillende overtuigingen elkaar niet meer verdragen binnen één partij. Bij de ChristenUnie dreigt dat nu ook, rondom ditzelfde onderwerp – als ik me niet vergis. Als je kritisch bent op Israël, kun je bij de CU niet meer terecht. Maar je kunt we lnaar het CDA. Als je geen kwaad wilt horen over Israël, kun je terecht bij de SGP.’

Zijn voorbeeld – de houding ten opzichte van Israël en Palestina – is tekenend: wie kritisch is op Israël voelt zich niet meer thuis bij de SGP, wie te kritisch is voelt zich niet welkom bij de ChristenUnie. Wil je Israël tot onderhandelen dwingen, dan blijf je bij PvdA/GroenLinks. Ben je het daar niet mee eens, dan loop je weg. En pas op – zo zeg ik u – de populisten spinnen er garen bij…Ze slaan er hun verkiezingslaatje uit…

Zo ontstaan partijen die op elk controversieel thema – en dus op thema’s van democratisch belang – steeds homogener worden. “Het gevolg, zo zegt hij, is dat de democratie slijt.” Het vermogen tot compromis verdwijnt, zowel binnen partijen als tussen partijen.’ En we lopen het risico dat conflicten elders, die onze conflicten niet zijn….toch onze. democratie ondermijnen. En dat mogen we niet laten gebeuren.

Paas’ constatering snijdt hout, en Paas raakt aan een dieper democratisch probleem: het verlies van spanningsverdragen. Democratie is niet slechts stemmen en meerderheden, maar het samen uithouden bij verschil. Het vereist dat mensen met oprechte, diep gevoelde morele overtuigingen – soms zelfs over leven en dood – elkaar blijven zien als legitieme gesprekspartners binnen één politieke ruimte. Zodra dat vermogen verdwijnt, wordt de samenleving een optelsom van morele stammen, elk met hun eigen partij, eigen media, en hun eigen ‘waarheid’.

Terecht wijst Paas erop dat politieke partijen steeds vaker uiteenvallen langs morele scheidslijnen. In plaats van oefenplaatsen voor pluraliteit en compromis te zijn, worden ze moreel gesteriliseerde zones waarin alleen gelijkgezinden nog met elkaar overweg kunnen.

Toch roept Paas’ analyse ook vragen op. Hij legt de nadruk op het verlies van intern pluralisme binnen partijen, maar miskent wellicht hoe bepaalde morele grenzen zich niet zomaar laten polijsten. Een deel van de polarisatie die we nu zien is geen kwestie van stijl, maar van existentiële politiek. Voor veel jonge burgers bijvoorbeeld is solidariteit met de Palestijnen niet zomaar een opinie, maar een ethisch fundament – net als voor anderen de veiligheid van Israël. Kun je mensen dan verwijten dat ze niet binnen één partij kunnen blijven?

Bovendien: partijen zijn niet neutraal. Ze kiezen in hun partijprogramma’s wél degelijk morele koers. Als een partij op papier pleit voor vrede en rechtvaardigheid, maar in de praktijk wegkijkt bij grove mensenrechtenschendingen, dan worden innerlijke spanningen onvermijdelijk. Wat Paas ‘democratische slijtage’ noemt, is soms ook: het zichtbare gevolg van lang genegeerde tegenstrijdigheden binnen een partij-identiteit.

Tenslotte mogen we de burger niet alleen opvoeren als leerling die moet ‘leren omgaan met verschil’. Burgers zijn ook morele wezens die van hun partijen mogen eisen dat ze duidelijke keuzes maken – ook over pijnlijke kwesties. De uitdaging is dus dubbel: ja, we moeten opnieuw leren samenleven mét verschil, maar ook: we moeten partijen en politici durven aanspreken op hun gebrek aan morele consistentie. Want democratie is pas vitaal als ze tegelijk ruimte biedt voor verschil én de moed kent om standpunten in te nemen die niet iedereen zullen bevallen.