Dit boek bevat “366 opmerkelijke levensverhalen” van “Dwarsliggers en doordouwers, gidsen en grensverleggers, kerkstichters en kerkscheurders, martelaren en mystici, maagden en moeders, profeten en pioniers, rebellen en rustzoekers” (p. 5). Dat maakt wel nieuwsgierig…
Al deze mensen kunnen – ieder op zijn of haar eigen manier – een bron van inspiratie zijn. Dit boek 366 geloofsgetuigen heeft denk ik niet zonder reden dit aantal. Het wordt niet genoemd maar het kan als een dagboek functioneren zodat de lezer per dag bij één persoon kan stilstaan.
Bijbel
De opzet doet denken aan een hoofdstuk uit de bijbel: de brief aan de Hebreeën in het Nieuwe Testament. Het staat bekend als ‘de geloofsgetuigen’ en vertelt over bekende personen uit het Oude Testament. Hun geloofshouding kan voor de lezers van deze brief en voor allen die de bijbel lezen de weg wijzen. Zij hebben in hun vaak niet gemakkelijke levensomstandigheden op God vertrouwd.
De geloofsgetuigen zijn geplaatst volgens hun geboorte- of sterfdatum. De tekst is een bewerking van een rubriek in de regionale kerkbladen van Groningen en Friesland. Bij iedere persoon staat boven aan de pagina een kenmerkend citaat. Er komen nogal wat minder en ook onbekende personen in dit boek voor. In de korte biografie – iedere persoon heeft één bladzijde, met een zwart/wit foto – worden wetenswaardigheden verteld.
Barmhartigheid
Tal van mensen hebben zich daadwerkelijk ingezet voor hun medemens. Eén daarvan is Albert Schweitzer, het meest bekend als zendingsarts in Afrika in de vorige eeuw maar hij was ook theoloog, filosoof, organist en musicoloog.
William Booth stichtte in 1878 het Leger des Heils. Bekend is de drieslag die hun instelling typeert: soup, soap, salvation. Later komt majoor Bosschardt, bekend om haar werk op de wallen in Amsterdam, ook naar voren. Henry Dunant richtte in1864 het Rode Kruis op. Het is goed dat deze mensen een plaats hebben in dit boek want hun levenswerk is nog altijd van wereldwijde betekenis.
Florence Nigthingale was in de 19e eeuw ‘the lady with the lamp’ die zich om gewonde soldaten in de oorlog op de Krim bekommerde. Een regio die nu weer actueel is evenals de vele slachtoffers die over en weer vallen bij de oorlog in Oekraïne. Van haar is het krachtige citaat: “Het verwaarlozen of mislbruiken van een imbeciele oude vrouw of vuil kind is hetzelfde als godslastering” (p. 145).
Aandacht voor mensen
Alje Klamer was omroeppastor in de jaren 60 en 70 in de vorige eeuw bij de IKOR (interkerkelijke omroep). Hij kwam op voor transseksuelen, slachtoffers van incest en kinderen van NSB’ers. In die jaren was dat nieuw en ook wel ongemakkelijk en daarom was hij een grensverleggende persoon.
Ook pater Jan van Kilsdonk had in de vorige eeuw voor mensen die toen nog niet werden erkend. Bij hem staat het citaat: “Homoseksualiteit is geen toeval, nog minder een ongeval, maar een vondst van de Schepper. Daar zit God ook achter” (p. 198).
Muziek en poëzie
Hanna Lam was in de vorige eeuw een begrip als het ging om christelijke kinderliederen. Samen met Wim ter Burg maakten zij goede liederen bij bijbelse verhalen. Er verschenen vier bundels onder de titel ‘Alles wordt nieuw’. Inmiddels zijn deze liederen ingehaald door liedjes van Elly en Rikkert en opwekkingsliederen voor kinderen. Misschien nu nog wel het meest bekend is de tekst ‘Mensen van voorbij’.
Ook Händel wordt genoemd en daarbij valt de nadruk op de Messiah, een werk dat in de tijd voor kerst en pasen veel wordt uitgevoerd.
Ida Gerhardt was lerares klassieke talen en schreef gedichten, waaronder religieuze. Bekend is haar gedicht ‘Christus de hovenier’, over de ontmoeting van Maria van Magdala met de verrezen Christus.
Dichteres Jacqueline van der Waals is misschien wel het meest bekend door het lied ‘Wat de toekomst brengen moge’. Zij schreef tijdens haar ziekte en wist dat ze niet lang meer te leven had.
Gerechtigheid
Tal van mensen hebben zich ingezet voor armen en verdrukten. Zij waren niet alleen om hen bewogen maar benoemden ook het onrecht in de samenleving. Intrigerend is het citaat bij Dom Hélder Câmara, bisschop in Brazilië in de 20e eeuw. “Als ik de armen brood geef, dan noemen ze me een heilige. Als ik vraag waarom de armen geen eten hebben, dan noemen ze me een communist” (p. 46).
De aandacht op onrecht en onderdrukking vestigen, is (levens)gevaarlijk. Daar is Koos Koster een tragisch voorbeeld van. Hij was één van de vier IKON journalisten die tijdens het maken van een reportage in 1982 in El Salvador werd vermoord. Dit jaar zijn drie betrokken militairen hiervoor veroordeeld door de rechtbank in El Salvador.
Ook Oscar Romero heeft in dit boek een plaats. Hij werd in 1980 tijdens een mis doodgeschoten. Het citaat “Als ze me doden, zal ik in het Salvadoraanse volk herrijzen” vertolkt zijn drijfveer en verbondenheid met de mensen. Een bekende uitspraak van Romero, enkele weken voor zijn dood, is: ‘Mij kunnen ze doden maar niet de stem van de gerechtigheid’.
Bijzonder is ook Frans van der Lugt, een priester die in 2014 in Homs, Syrië werd vermoord. In moeilijke omstandigheden bleef hij daar omdat hij trouw wilde zijn aan de mensen.
Bij Hugo de Groot, bekend van de ontsnapping uit slot Loevestein, staat een citaat dat nog altijd actueel is: “Waar de rechtspraak te kort schiet, begint het geweld” (p. 111). Belangrijke woorden in een tijd waarin de rechtstaat in menig land onder druk staat.
“Frits de Zwerver’ was de schuilnaam van ds. Frederik Slomp die een belangrijke rol speelde in de Tweede Wereldoorlog en een netwerk voor onderduikers oprichtte. Zijn citaat geeft te denken: “Als er vanavond een Jood of onderduiker bij u aan de deur klopt en vraagt om onderdak om Christus wil, zult gij hem herbergen” (p. 370). Zo verbindt hij Jezus en de medemens in nood met elkaar en sluit daarmee aan bij woorden van Jezus uit het evangelie.
Originele namen
Er zijn ook allerlei namen die je niet direct in een dergelijk boek zou verwachten. Dat is bijvoorbeeld Juliana van Stolberg, de moeder van Willem van Oranje, uit de 16e eeuw. Ook Vincent van Gogh, getypeerd als iemand die zijn geloof verloor, wordt genoemd. Hij staat symbool voor vele zoekers die hun vertrouwen in God kwijtraken door gebeurtenissen in hun persoonlijk leven of door gebeurtenissen in de wereld. Daar staan (over)bekende namen als Maarten Luther, Johannes Calvijn, Karl Barth, Kierkegaard, Bonhoeffer en Pascal tegenover. Terecht ontbreken zij niet in dit boek.
Bij 5 december staat Nicolaas van Myra, vergezeld van de woorden “met legenden, staf en mijter beeld van het erbarmen Gods” (p. 362). Op 26 december is er Maria, de enige persoon uit de bijbel. Bij haar zou ik gekozen hebben voor haar toezegging na de aankondiging van de engel: mij geschiede naar uw woord.
366 geloofsgetuigen is een inspirerend en waardevol boek met een veelkleurig palet van mensen die iets gemeenschappelijk hebben en dit toch op hun eigen wijze vormgeven in hun leven.
Harmen Jansen is predikant in de Protestantse Kerk in Nederland. Hij is bestuurslid van het Biblioloognetwerk, de Bond van Nederlandse Predikanten, In Between en de Interkerkelijke Stichting voor het Kerklied.